Trẻ lớn lên ở châu Âu hoà nhập nhanh hơn cha mẹ rất nhiều, và khoảng cách ấy là chuyện bình thường của mọi gia đình chuyển nước. Nhưng nó cần được xử lý có ý thức, vì để mặc thì nó tự rộng ra.
Bài này nói về cấu trúc của chuyện đó và về những gì thật sự có tác dụng.
Vì sao trẻ đi nhanh hơn
Trẻ ở trong môi trường ngôn ngữ mới nhiều giờ mỗi ngày, có bạn cùng tuổi, và học bằng cách chơi chứ không bằng cách cố.
Cha mẹ thường ở trong môi trường hẹp hơn: chỗ làm có thể dùng ngôn ngữ khác, và ngoài giờ làm là về nhà.
Chỉ sau vài năm, đứa trẻ có thể thoải mái hơn với ngôn ngữ nước sở tại so với tiếng Việt, trong khi cha mẹ thì ngược lại.
Đó là lúc gia đình bắt đầu thiếu một ngôn ngữ chung để nói những chuyện sâu, và đây mới là vấn đề thật chứ không phải chuyện từ vựng.
Tiếng Việt giữ được bằng nhu cầu, không bằng bài tập
Trẻ giữ một ngôn ngữ khi nó có việc thật để dùng ngôn ngữ đó, và mất dần khi ngôn ngữ ấy chỉ còn là môn học.
Nói chuyện với ông bà, gọi về nhà, nghe kể chuyện, đọc truyện cùng cha mẹ — đó là nhu cầu thật.
Ép học khi không có nhu cầu thường tạo phản ứng ngược và khiến tiếng Việt gắn với cảm giác bị bắt buộc.
Gia đình giữ được tiếng Việt lâu thường là gia đình có một sinh hoạt nào đó chỉ diễn ra bằng tiếng Việt.
Hai ngôn ngữ không cạnh tranh nhau như người ta lo
Lo rằng giữ tiếng Việt sẽ làm chậm ngôn ngữ nước sở tại là nỗi lo phổ biến, và các hệ thống giáo dục ở châu Âu nhìn chung không chia sẻ nỗi lo đó.
Ngược lại, nền tảng vững ở tiếng mẹ đẻ thường được coi là chỗ dựa cho việc học ngôn ngữ thứ hai.
Trẻ có thể trải qua giai đoạn trộn hai ngôn ngữ, và đó là hiện tượng bình thường chứ không phải dấu hiệu rối loạn.
Nếu có lo ngại thật về phát triển ngôn ngữ, nên hỏi chuyên môn tại chỗ chứ đừng tự kết luận theo kinh nghiệm truyền miệng.
Khác biệt trong cách nuôi dạy sẽ hiện ra
Cách xưng hô, mức độ tự lập được mong đợi ở trẻ, cách nói về điểm số, cách bày tỏ tình cảm — những thứ này khác nhau đáng kể.
Trẻ đi học sẽ mang cách của trường về nhà, và nhà mang cách của gia đình ra ngoài; hai bên gặp nhau ở giữa.
Gia đình nào coi đó là chuyện phải bàn thay vì chuyện phải thắng thì thường đi qua nhẹ hơn.
Trẻ lớn lên giữa hai bộ quy tắc cũng cần được nói cho biết rằng hai bộ ấy đều hợp lý ở nơi của nó.
Tầng khối quy định gì
Không gì về việc gia đình nuôi dạy con thế nào — đó là địa hạt riêng tư và thuộc luật của từng nước.
Cái tầng khối làm là bảo đảm quyền cư trú của gia đình và cơ chế phối hợp về một số chế độ xã hội khi gia đình di chuyển.
Còn trường học, chương trình, và các lớp hỗ trợ ngôn ngữ đều do tầng quốc gia và địa phương quyết.
Nên hỏi về hỗ trợ cho trẻ đa ngôn ngữ thì hỏi ở trường và ở cơ quan giáo dục địa phương.
Hai tầng va nhau ở đâu
Ở gia đình chuyển nước lần thứ hai trong khối — chuyện không hiếm khi công việc của cha mẹ đưa họ đi tiếp.
Khi đó đứa trẻ phải học ngôn ngữ thứ ba, và ngôn ngữ thứ hai vừa thạo có thể rơi rụng nhanh không kém gì tiếng Việt.
Quyền đi lại thuộc tầng khối khiến việc chuyển nước dễ; hệ quả lên đời sống ngôn ngữ của trẻ thì gia đình tự gánh.
Gia đình dự định còn chuyển nữa nên chọn trước một ngôn ngữ làm trục cho cả nhà và giữ nó bằng mọi giá.
Điều gì đi theo người khi chuyển nước
Tiếng Việt trong nhà — đây chính là thứ đi theo được và là lý do đáng giữ nhất.
Nó là ngôn ngữ duy nhất không đổi khi gia đình đổi nước, và với trẻ chuyển nhiều lần thì đó là điểm neo.
Quan hệ với họ hàng ở Việt Nam cũng đi theo, và nó sống được hay không phụ thuộc gần như hoàn toàn vào ngôn ngữ.
Đó là lý do thực tế nhất để giữ tiếng Việt, và nó thuyết phục trẻ hơn mọi lý lẽ về cội nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ hoà nhập nhanh hơn cha mẹ?
Vì trẻ ở trong môi trường ngôn ngữ mới nhiều giờ mỗi ngày, có bạn cùng tuổi và học bằng cách chơi, còn cha mẹ thường ở trong môi trường hẹp hơn.
Làm sao giữ được tiếng Việt cho con?
Bằng nhu cầu thật trong đời sống như nói chuyện với ông bà, gọi điện về nhà, đọc truyện tiếng Việt cùng cha mẹ, chứ không bằng những bài tập ép buộc làm trẻ chán.
Giữ tiếng Việt có làm chậm ngôn ngữ nước sở tại không?
Các hệ thống giáo dục ở châu Âu nhìn chung coi nền tảng vững ở tiếng mẹ đẻ là chỗ dựa cho ngôn ngữ thứ hai. Có lo ngại thật thì hỏi chuyên môn tại chỗ.
Vì sao tiếng Việt đáng giữ nhất?
Vì nó là ngôn ngữ duy nhất không đổi khi gia đình đổi nước — điểm neo cho trẻ chuyển nhiều lần, và là thứ giữ quan hệ với họ hàng ở Việt Nam.
Gia đình người Việt ở châu Âu có thể tìm tài liệu tiếng Việt cho con ở đâu?
Sách thiếu nhi mua từ Việt Nam hoặc qua cửa hàng sách trực tuyến, thư viện của hội người Việt, lớp tiếng Việt cuối tuần ở chùa, nhà thờ, và các lớp trực tuyến. Xem phim hoạt hình, nghe nhạc thiếu nhi tiếng Việt cũng giúp trẻ giữ tiếng tự nhiên.
