Với người sống và làm việc ở nhiều nước, hưu trí là một tập hợp nhiều phần chứ không phải một khoản. Hiểu điều đó giúp lập kế hoạch đúng thay vì tính theo cách của một nước.
Và nó cũng cho thấy vì sao việc giữ hồ sơ từ đầu lại quan trọng tới vậy.
Ba tầng hưu trí ở nhiều nước
Tầng thứ nhất là hưu trí công, dựa trên đóng góp bắt buộc trong hệ thống an sinh.
Tầng thứ hai ở nhiều nước là chế độ gắn với nơi làm việc, do chủ sử dụng lao động tổ chức.
Tầng thứ ba là tiết kiệm hưu trí tự nguyện của cá nhân.
Ba tầng này có quy tắc khác nhau về việc mang theo khi chuyển nước, nên chúng cần được hỏi riêng.
Tầng công: cơ chế cộng dồn áp ở đây
Đây là tầng mà cơ chế của khối phát huy tác dụng rõ nhất.
Thời gian đóng ở các nước thành viên được cộng để xét điều kiện, và mỗi nước trả phần của mình.
Nghĩa là người từng làm ở nhiều nước sẽ nhận nhiều khoản từ nhiều nguồn, thường bắt đầu ở những thời điểm khác nhau vì tuổi hưu mỗi nước khác nhau.
Đây là chi tiết thực tế mà nhiều người chỉ phát hiện khi đã tới tuổi ấy.
Tầng gắn với nơi làm việc: phức tạp hơn nhiều
Chế độ này do từng chủ sử dụng lao động tổ chức theo quy định của nước ấy.
Về nguyên tắc, quyền của người lao động với phần đã tích luỹ phụ thuộc vào quy định của chế độ cụ thể và của nước ấy.
Có chế độ cho giữ phần đã tích khi nghỉ việc; có chế độ đòi một thời gian làm việc tối thiểu mới được giữ.
Nghĩa là đây là thứ phải hỏi rõ khi nhận việc và khi nghỉ việc, chứ không giả định là mặc nhiên giữ được.
Hai tầng va nhau ở đâu
Ở chỗ cơ chế cộng dồn của khối áp chủ yếu cho tầng công, còn tầng gắn với nơi làm việc thì theo quy định riêng của từng nước và từng chế độ.
Nghĩa là một người chuyển nước nhiều lần có thể có một bức tranh hưu trí công tương đối liền mạch nhưng lại rời rạc ở tầng thứ hai.
Và mỗi phần rời rạc ấy cần được theo dõi riêng, với một hồ sơ riêng.
Đây là chi phí ẩn của việc chuyển nước mà hầu như không ai tính vào lúc quyết định.
Vì sao nên nghĩ tới điều này sớm hơn nhiều người nghĩ
Hưu trí có vẻ là chuyện của mấy chục năm sau, nên nó luôn bị xếp sau mọi việc khác.
Nhưng phần lớn những gì quyết định bức tranh ấy lại diễn ra ngay bây giờ: mỗi năm đóng góp, mỗi lần chuyển nước, mỗi lần đổi việc.
Và những thông tin cần cho việc ấy — số định danh, bản xác nhận, hồ sơ chế độ của công ty — dễ lấy ngay lúc chúng phát sinh và rất khó lấy sau mười năm.
Nghĩa là công việc thật của bây giờ không phải tính toán mà là lưu giữ.
Một hồ sơ được giữ đều đặn từ đầu biến việc tính toán về sau thành chuyện của một buổi — còn không có nó thì đó là việc của nhiều tháng đi tìm lại, ở nhiều nước cùng lúc.
Điều cần làm ở mỗi lần chuyển
Xin bản xác nhận thời gian đã đóng vào hệ thống công của nước sắp rời.
Hỏi rõ điều gì xảy ra với phần đã tích trong chế độ gắn với nơi làm việc.
Ghi lại số định danh của mình trong hệ thống của nước ấy, vì nó là chìa khoá để tra cứu sau này.
Ba việc này làm lúc rời đi thì dễ; làm sau nhiều năm từ một nước khác thì rất khó.
Điều thực tế nên làm
Lập một hồ sơ duy nhất ghi lại: mỗi nước đã làm việc, khoảng thời gian, và số định danh trong hệ thống của nước ấy.
Cập nhật nó mỗi lần chuyển, và giữ kèm các bản xác nhận.
Và định kỳ hỏi cơ quan an sinh của nước mình sống về tình trạng tổng thể, vì nhiều nước có dịch vụ tra cứu cho việc này.
Quy định về từng tầng hưu trí, về tuổi hưu và về thủ tục yêu cầu hưởng đều do cơ quan an sinh của từng nước công bố — và với hoàn cảnh nhiều nước, đây là thứ nên hỏi từ sớm chứ không đợi tới gần tuổi hưu.
Câu hỏi thường gặp
Có mấy tầng hưu trí?
Ba: hưu trí công từ đóng góp bắt buộc, chế độ gắn với nơi làm việc, và tiết kiệm hưu trí tự nguyện — mỗi tầng có quy tắc mang theo khác nhau.
Làm việc ở nhiều nước thì nhận hưu thế nào?
Bạn sẽ nhận nhiều khoản lương hưu từ nhiều nước khác nhau, thường bắt đầu ở những thời điểm khác nhau vì tuổi nghỉ hưu và điều kiện của mỗi nước khác nhau.
Phần tích luỹ ở chế độ của công ty có giữ được không?
Tuỳ quy định của chế độ và của nước ấy — có nơi cho giữ, có nơi đòi thời gian làm việc tối thiểu, nên phải hỏi rõ khi nhận và khi nghỉ việc.
Nên làm gì mỗi lần chuyển nước?
Xin bản xác nhận thời gian đã đóng, hỏi rõ về phần tích luỹ ở chế độ của công ty, và ghi lại số định danh trong hệ thống của nước ấy.
Người Việt định về Việt Nam khi nghỉ hưu cần lưu ý gì về lương hưu châu Âu?
Hỏi xem lương hưu có được chuyển ra nước ngoài không, có bị giảm khi sống ngoài khối không, và cách đánh thuế khi nhận ở Việt Nam. Cập nhật địa chỉ và thông tin tài khoản với cơ quan chi trả, và giữ đủ giấy tờ chứng minh thời gian đã đóng.
