Ở châu Âu có nhiều khối chồng lên nhau với thành viên không trùng nhau. Gộp chúng làm một là nguồn của rất nhiều hiểu nhầm trong đời sống hằng ngày.
Ba khối đáng phân biệt nhất là: khối đi lại, khối kinh tế và pháp lý, và khối tiền tệ chung.
Khối đi lại
Đây là khối bỏ kiểm soát ở biên giới nội bộ giữa các nước tham gia.
Nó quyết định việc đi qua biên giới, và các quy tắc chung về lưu trú ngắn hạn.
Thành viên của nó gồm cả một số nước không thuộc khối kinh tế, và thiếu một số nước thuộc khối kinh tế.
Nghĩa là danh sách thành viên của nó không suy ra được từ danh sách của khối nào khác.
Khối kinh tế và pháp lý
Đây là khối tạo ra thị trường chung và một bộ quy tắc pháp lý chung ở nhiều lĩnh vực.
Quan trọng nhất với đời sống: công dân của các nước thành viên có quyền sống và làm việc ở nước thành viên khác theo những điều kiện chung.
Đây chính là quyền mà nhiều người nhầm là do khối đi lại tạo ra.
Và vì nó gắn với quốc tịch của nước thành viên, nó không áp cho người mang quốc tịch ngoài khối dù họ đang cư trú hợp pháp.
Khối tiền tệ chung
Đây là nhóm các nước dùng chung một đồng tiền.
Nó nhỏ hơn khối kinh tế: một số nước thành viên khối kinh tế vẫn giữ đồng tiền riêng.
Với đời sống hằng ngày, sự khác biệt hiện ra ở việc đổi tiền khi đi lại và ở một số khía cạnh của chi phí.
Nhưng nó không liên quan gì tới quyền cư trú hay quyền làm việc.
Vì sao ba khối lại không trùng nhau
Vì chúng ra đời ở những thời điểm khác nhau, với những mục đích khác nhau, và mỗi nước tham gia theo tính toán riêng của mình.
Một nước có thể muốn thị trường chung nhưng giữ quyền kiểm soát biên giới; một nước khác muốn ngược lại.
Và việc tham gia khối tiền tệ đòi những điều kiện kinh tế riêng mà không phải nước nào cũng chọn đáp ứng.
Về mặt cấu trúc, đây là kết quả của việc các nhà nước độc lập hợp tác ở từng lĩnh vực cụ thể thay vì gộp thành một.
Nghĩa là sự chồng chéo này không phải sự lộn xộn mà là hình dạng tự nhiên của một liên kết tự nguyện — và nó cũng có nghĩa là danh sách thành viên còn có thể thay đổi tiếp.
Hai tầng va nhau ở đâu
Ở chỗ ba khối có ba danh sách thành viên khác nhau, nên một câu nói về châu Âu có thể đúng với nước này và sai với nước kia.
Ví dụ rõ nhất: có nước bỏ kiểm soát biên giới nhưng không thuộc khối kinh tế, nên quyền làm việc ở đó theo quy tắc khác hẳn.
Và có nước thuộc khối kinh tế nhưng giữ kiểm soát biên giới riêng.
Nghĩa là câu hỏi luôn phải hỏi theo nước cụ thể, không theo châu lục.
Điều gì đi theo người khi chuyển nước
Với người mang quốc tịch ngoài khối, quyền cư trú không đi theo — nó gắn với nước đã cấp.
Với người đã có quốc tịch của một nước thành viên khối kinh tế, quyền sống và làm việc ở các nước thành viên khác đi theo họ.
Đây là khác biệt lớn nhất giữa hai tư cách, và nó giải thích vì sao nhiều người hướng tới quốc tịch chứ không dừng ở cư trú.
Còn những gì thuộc tầng quốc gia — thuế, y tế, an sinh — thì phần lớn vẫn phải làm lại ở nước mới, và đó là chủ đề của các chuyên mục sau.
Khối thứ tư mà ít người nhắc
Ngoài ba khối trên, còn một số nước nhỏ nằm giữa lòng châu Âu có thoả thuận riêng với các nước lân cận.
Về thực tế, người ta đi vào và ra khỏi những nơi ấy gần như không thấy gì khác biệt, nên chúng dễ bị coi là một phần của khối chung.
Nhưng về mặt pháp lý, quy tắc áp cho chúng có thể khác, và điều đó chỉ hiện ra ở những thủ tục cụ thể.
Tương tự, một số vùng lãnh thổ hải ngoại của các nước thành viên nằm ngoài phạm vi của một hoặc nhiều khối, dù chúng thuộc về một nước thành viên.
Nghĩa là nguyên tắc tra theo nước cụ thể còn cần chặt hơn nữa: tra theo đúng lãnh thổ mình tới, vì bản đồ chính trị và bản đồ các khối không trùng nhau hoàn toàn.
Cách dùng phân biệt này
Mỗi khi đọc một thông tin về quyền nào đó ở châu Âu, hỏi nó đến từ khối nào.
Rồi kiểm xem nước mình quan tâm có thuộc khối ấy không.
Hai bước này loại bỏ phần lớn hiểu nhầm mà không cần tra gì thêm.
Danh sách thành viên hiện hành của từng khối do chính các tổ chức ấy công bố, và chúng có thay đổi theo thời gian — nên nên tra lại thay vì dựa vào trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Ba khối chồng lên nhau ở châu Âu là gì?
Khối đi lại bỏ kiểm soát biên giới, khối kinh tế và pháp lý tạo thị trường chung, và khối tiền tệ dùng chung một đồng tiền.
Quyền sống và làm việc ở nước thành viên khác đến từ đâu?
Quyền sống và làm việc ở nước thành viên khác đến từ khối kinh tế và pháp lý, không phải từ khối đi lại bỏ kiểm soát biên giới, và nó gắn với quốc tịch của một nước thành viên.
Ba khối có cùng thành viên không?
Không. Có nước bỏ kiểm soát biên giới nhưng không thuộc khối kinh tế, và có nước thuộc khối kinh tế nhưng giữ kiểm soát biên giới riêng.
Cách dùng phân biệt này thế nào?
Mỗi khi đọc về một quyền nào đó, hãy hỏi quyền ấy đến từ khối nào, rồi kiểm tra xem nước mình quan tâm có thuộc khối ấy không trước khi dựa vào nó.
Người Việt có giấy phép cư trú ở một nước EU có làm việc ở nước khác được không?
Thường không tự động. Người ngoài khối có giấy phép cư trú ở một nước chủ yếu được đi lại ngắn hạn, còn làm việc ở nước khác cần giấy phép riêng của nước đó, trừ một số diện như thẻ lao động tay nghề cao có quy tắc chuyển nước.
