Khác biệt lớn nhất trong đời sống ở châu Âu không phải giữa các nước mà giữa hai tư cách: cư trú hợp pháp tại một nước, và quốc tịch của một nước thành viên khối kinh tế.
Hai tư cách ấy sống trong hai thế giới quy tắc khác nhau, dù ở cùng một chỗ.
Tư cách cư trú hoạt động thế nào
Nó gắn với một nước cụ thể và với một loại giấy phép cụ thể.
Nó có thời hạn, cần gia hạn, và điều kiện gia hạn do nước ấy quy định.
Quyền làm việc có thể bị giới hạn theo loại giấy phép, theo ngành, hoặc theo chủ sử dụng.
Và như đã nói, nó không đi theo người khi chuyển sang nước khác trong khối.
Quốc tịch nước thành viên hoạt động thế nào
Về nguyên tắc, nó mang theo quyền sống và làm việc ở các nước thành viên khác theo những điều kiện chung của khối.
Nó không có thời hạn và không cần gia hạn.
Và nó không phụ thuộc vào việc có chủ sử dụng lao động nào hay không.
Nghĩa là nó biến toàn khối thành một thị trường lao động duy nhất đối với người mang tư cách ấy.
Hai tầng va nhau ở đâu
Ở chỗ hai người sống cạnh nhau trong cùng một thành phố có thể có hai bộ quyền hoàn toàn khác nhau.
Một người phải xin phép để đổi việc; người kia thì không.
Một người phải tính tới thời hạn giấy phép khi lập kế hoạch; người kia thì không.
Và điều này không hiện ra trong đời sống hằng ngày — nó chỉ hiện ra ở những thời điểm quyết định.
Điều gì đi theo người khi chuyển nước
Với tư cách thứ hai, gần như mọi quyền cơ bản đi theo.
Nhưng cần nói rõ: những gì thuộc tầng quốc gia vẫn phải làm lại ở nước mới.
Đăng ký cư trú tại nước mới, đăng ký vào hệ thống y tế, vào hệ thống thuế, vào hệ thống an sinh — tất cả đều là thủ tục riêng của nước ấy.
Nghĩa là quyền đi theo, nhưng thủ tục thì không — và đây là điều làm nhiều người bất ngờ khi chuyển nước lần đầu.
Một tư cách trung gian đáng biết
Giữa hai tư cách trên còn một bậc nữa mà nhiều người không biết là có.
Về nguyên tắc, người đã cư trú hợp pháp và liên tục ở một nước thành viên đủ lâu có thể đạt một tư cách cư trú dài hạn với mức ổn định cao hơn giấy phép thông thường.
Tư cách ấy thường ít phụ thuộc vào công việc hơn, và ở một số hoàn cảnh nó còn kèm khả năng chuyển sang nước thành viên khác dễ hơn.
Nó không ngang bằng với quốc tịch, nhưng nó là một bước tiến thật về mức ổn định — và nó thường đến sớm hơn nhiều so với thời điểm đủ điều kiện xin quốc tịch.
Điều kiện và tên gọi cụ thể khác nhau giữa các nước, nên đây là thứ nên hỏi cơ quan có thẩm quyền của chính nước mình cư trú — nhiều người đủ điều kiện mà không biết để xin.
Vì sao nhiều người hướng tới tư cách thứ hai
Không phải vì nó dễ, mà vì nó chấm dứt sự phụ thuộc vào thời hạn và vào điều kiện gia hạn.
Và vì nó mở ra khả năng chuyển nước mà không phải bắt đầu lại từ đầu về mặt tư cách.
Với người có kế hoạch dài hạn ở châu Âu, đây thường là mục tiêu cuối của hành trình.
Điều kiện để đạt tới nó do từng nước quy định và khác nhau rất nhiều giữa các nước — đây là điều phải tra ở chính nước mình cư trú.
Điều không đổi giữa hai tư cách
Cả hai đều phải tuân thủ pháp luật của nước mình đang ở.
Cả hai đều đóng thuế và tham gia an sinh theo quy định của nước ấy.
Và cả hai đều phải đăng ký những thay đổi về nơi ở và hoàn cảnh theo thủ tục của nước ấy.
Điều kiện, thủ tục và quyền cụ thể của từng tư cách đều do cơ quan có thẩm quyền của từng nước công bố — và với vấn đề pháp lý thật thì luật sư tại nước đó là người nên hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Khác biệt lớn nhất trong đời sống ở châu Âu là gì?
Không phải giữa các nước mà giữa hai tư cách: cư trú hợp pháp tại một nước, và quốc tịch của một nước thành viên khối kinh tế.
Quốc tịch nước thành viên mang lại gì?
Quyền sống và làm việc ở các nước thành viên khác, không có thời hạn, không cần gia hạn và không phụ thuộc vào chủ sử dụng lao động.
Chuyển nước thì có phải làm lại gì không?
Có. Quyền sống và làm việc đi theo bạn, nhưng thủ tục thì không: đăng ký cư trú, đăng ký y tế, mã số thuế và an sinh xã hội đều là thủ tục riêng phải làm lại ở nước mới.
Vì sao nhiều người hướng tới quốc tịch thành viên?
Vì nó chấm dứt sự phụ thuộc vào thời hạn và điều kiện gia hạn, và mở ra khả năng chuyển nước mà không phải bắt đầu lại về tư cách.
Người Việt nhập quốc tịch một nước EU cần lưu ý gì về quốc tịch Việt Nam?
Một số nước EU cho giữ quốc tịch gốc, một số yêu cầu thôi với ngoại lệ. Tìm hiểu quy định của nước sắp nhập tịch và luật quốc tịch Việt Nam, rồi cân nhắc hệ quả về nhà đất, thừa kế, đi lại trước khi quyết định.
