Người mới sang thường gộp mọi khoản bị trừ từ lương làm một. Nhưng thuế và đóng góp an sinh là hai hệ thống khác nhau, phục vụ hai mục đích khác nhau.
Phân biệt được chúng giải thích gần như mọi thắc mắc về bảng lương và về quyền lợi.
Thuế: đóng vào ngân sách chung
Thuế đi vào ngân sách nhà nước và nó tài trợ cho những thứ chung: hạ tầng, giáo dục, an ninh, bộ máy.
Về nguyên tắc, việc đóng thuế không tạo ra một quyền lợi cụ thể nào cho riêng người đóng.
Nghĩa là không có mối liên hệ trực tiếp giữa số tiền một người đóng với những gì họ nhận lại.
Đây là đặc điểm định nghĩa của thuế, và nó khác hẳn với hệ thống thứ hai.
An sinh: đóng vào một hệ thống mình là thành viên
Đóng góp an sinh đi vào những quỹ phục vụ những mục đích cụ thể: y tế, hưu trí, thất nghiệp, tai nạn lao động.
Và việc đóng tạo ra tư cách thành viên cùng với quyền hưởng khi có sự kiện tương ứng.
Ở nhiều chế độ, mức hưởng còn gắn với thời gian đã đóng và với mức đã đóng.
Nghĩa là đây là quan hệ có đi có lại, khác với thuế.
Vì sao phân biệt này quan trọng với người mới đến
Vì nó quyết định câu hỏi cái gì đi theo mình khi chuyển nước.
Thuế đã đóng thì không đi theo — nó đã vào ngân sách của nước ấy và không tạo ra quyền gì mang được.
Còn thời gian đã đóng góp an sinh thì có cơ chế đi theo, ít nhất trong phạm vi khối.
Đây là khác biệt có giá trị rất lớn với người sống ở nhiều nước trong đời.
Tầng khối quy định gì
Về thuế: rất ít. Mỗi nước tự quyết định hệ thống thuế của mình.
Có những thoả thuận tránh đánh thuế hai lần giữa từng cặp nước, nhưng chúng là thoả thuận song phương chứ không phải quy tắc chung.
Về an sinh: có nhiều hơn. Có cơ chế phối hợp giữa các hệ thống của các nước thành viên.
Theo đó, thời gian đóng góp ở các nước thành viên được cộng dồn cho một số chế độ — đây là phần quan trọng nhất của cả chuyên mục.
Hai tầng va nhau ở đâu
Ở chỗ cơ chế cộng dồn cho cảm giác rằng an sinh là chuyện chung của châu Âu, trong khi mức đóng và mức hưởng vẫn của từng nước.
Nghĩa là cộng dồn giúp đủ điều kiện, nhưng mỗi nước chi trả phần tương ứng với thời gian đã đóng ở nước mình.
Và phần đóng ở ngoài khối — như thời gian làm việc ở Việt Nam — không nằm trong cơ chế ấy, trừ khi có thoả thuận song phương riêng.
Đây là điểm mà rất nhiều người Việt hiểu sai theo hướng lạc quan hơn thực tế.
Vì sao mức đóng góp cao không đồng nghĩa với thiệt
Người mới sang nhìn bảng lương và thấy khoảng cách giữa lương ghi trong hợp đồng với số nhận về, rồi kết luận rằng mình mất nhiều.
Nhưng phần đóng góp an sinh không phải mất đi — nó mua tư cách thành viên trong những hệ thống mà mình sẽ dùng tới.
Y tế cho cả gia đình, thu nhập khi mất việc, chế độ khi sinh con, và hưu trí về sau đều đến từ chính phần ấy.
Nghĩa là cách so đúng không phải so lương nhận về mà so lương nhận về cộng với những gì mình không phải tự chi.
Và với gia đình có con nhỏ hoặc có người cần chăm sóc y tế, phép so ấy thường cho kết quả rất khác so với ấn tượng ban đầu — đây cũng là điều đã nói ở chuyên mục về chi phí sống.
Điều thực tế nên làm
Đọc bảng lương và phân biệt được đâu là thuế, đâu là các khoản đóng góp an sinh.
Giữ lại hồ sơ về thời gian đã đóng ở mỗi nước, vì đó là cơ sở cho mọi quyền lợi về sau.
Và biết mình đang là thành viên của những chế độ nào.
Cơ cấu thuế và các chế độ an sinh hiện hành đều do cơ quan thuế và cơ quan an sinh của chính nước mình sống công bố — và với hoàn cảnh có yếu tố nhiều nước, chuyên gia thuế độc lập là người nên hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Thuế và đóng góp an sinh khác nhau thế nào?
Thuế vào ngân sách chung và không tạo quyền lợi cụ thể cho người đóng; đóng góp an sinh tạo tư cách thành viên và quyền hưởng khi có sự kiện tương ứng.
Vì sao phân biệt này quan trọng khi chuyển nước?
Vì thuế đã nộp không đi theo bạn sang nước mới, còn thời gian đã đóng góp an sinh xã hội thì có cơ chế được tính tiếp, ít nhất trong phạm vi các nước thuộc khối.
Cơ chế cộng dồn hoạt động ra sao?
Thời gian đóng ở các nước thành viên được cộng dồn để đủ điều kiện, nhưng mỗi nước chi trả phần tương ứng với thời gian đã đóng ở nước mình.
Thời gian làm việc ở Việt Nam có được tính không?
Thời gian đóng bảo hiểm ở Việt Nam không nằm trong cơ chế cộng dồn của khối, trừ khi Việt Nam và nước bạn đang sống có hiệp định song phương riêng về bảo hiểm xã hội.
Người Việt đi làm ở châu Âu có được nhận lại bảo hiểm xã hội khi về nước không?
Tuỳ luật từng nước và hiệp định với Việt Nam: một số nước cho nhận lại một phần đóng góp khi rời đi hẳn, một số cho giữ để nhận hưu sau. Hỏi cơ quan an sinh nước đó trước khi về, và xin xác nhận thời gian đã đóng.
