Các nước châu Âu chia sẻ nhiều quy tắc chung nhưng chi phí sống chênh nhau rất nhiều. Nguyên nhân nằm ở chỗ những khoản đắt nhất trong ngân sách lại thuộc tầng quốc gia.
Và tầng quốc gia thì mỗi nước tự quyết định theo hoàn cảnh kinh tế và lựa chọn chính sách của mình.
Tầng khối làm gì với giá cả
Tầng khối tạo ra thị trường chung cho hàng hoá, nên giá của những thứ lưu thông được có xu hướng gần nhau hơn.
Và ở nhóm nước dùng chung đồng tiền, việc so sánh trực tiếp dễ hơn vì không có yếu tố tỉ giá.
Nhưng tầng khối gần như không chạm tới những khoản lớn nhất của một ngân sách gia đình.
Nghĩa là nó làm phẳng phần nhỏ và để nguyên phần lớn.
Những khoản thuộc tầng quốc gia
Nhà ở, khoản lớn nhất, hoàn toàn thuộc thị trường của từng nơi và không lưu thông được.
Dịch vụ — từ cắt tóc tới sửa chữa tới chăm sóc — cũng vậy, vì chúng gắn với mức lương tại chỗ.
Thuế và các khoản đóng góp bắt buộc do từng nước quyết định.
Và mức độ mà nhà nước gánh giúp các khoản như y tế, giáo dục, chăm trẻ cũng do từng nước chọn.
Hai tầng va nhau ở đâu
Ở chỗ giá hàng hoá gần nhau nhưng thu nhập và thuế thì không, nên sức mua thật chênh lệch mạnh.
Một món hàng có giá tương đương ở hai nước có thể chiếm tỉ trọng rất khác nhau trong thu nhập của người sống ở đó.
Đây là lý do việc so giá hàng hoá giữa hai nước cho ra kết luận sai về chi phí sống.
Cách so đúng là so phần còn lại sau khi trừ các khoản bắt buộc, chứ không so giá.
Trục chênh lệch lớn nhất
Về mặt cấu trúc, chênh lệch gắn với mức phát triển kinh tế của từng vùng hơn là với vị trí địa lý thuần tuý.
Nhưng vì lịch sử kinh tế của châu lục, hai thứ ấy trùng nhau ở nhiều chỗ — tạo ra những trục bắc nam và đông tây mà người ta hay nói tới.
Điều đáng lưu ý: các trục ấy đang thay đổi theo thời gian, nên chúng không phải quy luật cố định.
Và trong cùng một nước, chênh lệch giữa thủ đô với vùng khác có thể lớn hơn chênh lệch giữa hai nước.
Phần nhà nước gánh giúp làm lệch mọi so sánh
Đây là yếu tố quan trọng nhất mà các so sánh thông thường bỏ qua.
Ở những nước mà y tế, giáo dục và chăm trẻ được nhà nước gánh phần lớn, một gia đình có thể đóng góp nhiều hơn nhưng chi ít hơn cho những khoản ấy.
Ở những nước theo mô hình khác, phần đóng góp nhẹ hơn nhưng các khoản ấy phải tự lo.
Nghĩa là hai mô hình có thể cho ra kết quả rất gần nhau về phần còn lại thật, dù nhìn con số thuế thì chúng khác hẳn.
Và mô hình nào có lợi hơn phụ thuộc hoàn toàn vào hoàn cảnh gia đình: nhà có con nhỏ, có người bệnh, hay chỉ một người trẻ độc thân sẽ cho ba câu trả lời khác nhau — đó là lý do không có xếp hạng chung nào dùng được.
Điều gì đi theo người khi chuyển nước
Thu nhập thì không đi theo: nó gắn với thị trường lao động của từng nơi.
Chi phí cũng không đi theo, vì nó gắn với nơi ở.
Nghĩa là chuyển nước là thay cả hai vế cùng lúc, và kết quả không suy ra được từ một vế.
Còn những khoản đã tích luỹ trong các hệ thống an sinh thì có cơ chế đi theo — đó là chủ đề của chuyên mục riêng.
Cách so sánh cho ra kết luận dùng được
So phần còn lại sau chi phí bắt buộc, với mức thu nhập thật của ngành mình ở từng nơi.
Tính cả những gì nhà nước gánh giúp, vì một nước thuế cao có thể để lại chi phí y tế và giáo dục thấp hơn nhiều.
Và so ở mức khu vực chứ không ở mức nước, vì chênh lệch nội bộ thường rất lớn.
Dữ liệu về mức sống, chi phí và thuế theo từng nước đều do cơ quan thống kê của nước ấy và của khối công bố công khai — đó là nơi nên tra, thay vì dựa vào cảm nhận chung.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chi phí chênh nhiều dù cùng một khối?
Vì những khoản lớn nhất — nhà ở, dịch vụ, thuế, mức nhà nước gánh giúp — đều thuộc tầng quốc gia và do từng nước tự quyết.
Tầng khối ảnh hưởng tới giá thế nào?
Thị trường chung làm giá hàng hoá lưu thông giữa các nước gần nhau hơn, nhưng gần như không chạm tới những khoản lớn nhất của một ngân sách gia đình như nhà ở, dịch vụ và thuế.
So giá hàng hoá có cho biết chi phí sống không?
Không. Giá hàng hoá có thể gần nhau, nhưng thu nhập và thuế thì chênh nhiều, nên phải so phần tiền còn lại sau khi trừ thuế, nhà ở và các khoản bắt buộc.
Chênh lệch trong một nước có lớn không?
Có. Chênh lệch chi phí giữa thủ đô và các vùng khác trong cùng một nước có thể còn lớn hơn chênh lệch giữa hai nước, nhất là về giá thuê nhà.
Người Việt so chi phí sống giữa các nước châu Âu nên bắt đầu từ đâu?
Chọn thành phố cụ thể, tra giá thuê căn hộ phù hợp với gia đình, mức lương sau thuế trong ngành của mình, và chi phí chăm trẻ, đi lại. Hỏi người Việt đang sống ở đó về chi tiêu thật hằng tháng để đối chiếu với số liệu trên mạng.
